Plan sovent, lo temps de la justiciá es fòrça mai long que lo de nòstra paciencia a seguir los afars. Quand sortiguèt, aquela d'aquí me tafurèt pas tròp. S'èra passada dins un vilatge ont anavi dempuèi mai de vint ans jogar a la pelòta vasca. A l'epòca, m'èri quitament pas trauchat de l'ostal ont s'èra passat. Un ostal d'ont un dròlla partiguèt, una nuèch fresca d'invern per una destinacion gaireben desconeguda, benlèu d'ela metèis, qual sap ? Aviái pas tròp cercat lo luòc ont aquò s'èra passat. Èrem encara dins aquèl marrit temps d'acantonaments repetits, deguts a un missant micròba dont deuriam pas mai dire lo nom. Fin finala, l'òme d'aquela femnòta, foguèt suspectat e botat en preson. Après dos ans de mencions de cada jorn dins la premsa, me 'n trachava pas pus. Dusca a aicestes darrièrs jorns, amb tot lo rambalh que fasiá la venguda del procès. L'istòria tota m'èra tornada d'un còp. M'èri pas mainat quant l'eveniment s'èra passat près de la rota que preniái per anar jogar a la pelòta, dins la sala granda, a costat del lac de la mina.
A Canhac, tot es un pauc diferent d'endacòm. D'en primièr lo sossòl, traucat de pertot dempuèi un sègle d'extraccion del carbon de pèira, que comencèt en mila-uèch cents-ochanta tres aprèp lo foratge decidit per Emile Grand. Puèi los terrens que fan de cròses e de morrèls com'aquel de tennis, tot en naut del vilatge. Una mena de bradiseisme a l'escala locala, degut benlèu a aquela activitat minièira d'un còp èra. Es çò meteis per lo lac dels Homps qu'es, a l'ora d'ara, una pesquièra plan coneguda e un airal agradiu pels passejaires, corèires de fons que ne fan lo torn tota l'annada o pels estivants als mès cauds. Aquel lac de la mina s'èra format a la debuta del ségle vint, coma consequencia del pompatge de l'aiga dins las galeriás de Camp Grand, atenentas an aquel luòc qu'èra sonqu'una comba de per abans. Aquela comuna, ela metèissa, Canhac de las Minas, existissiá pas abans l'extraccion del carbon de pèira, èra pas qu'un luòc dich d'aquela de Castelnau dusca mila-nòu cents-dètz.
Aqueste ser, en tornent de l'entrainament setmanièr de pelòta vasca, èri sus ma motò, las raquetas de lenha dins la saca sus las espatlas, los pès plan tancats sus los còtapès de ma machina, plan segur de mas sensacions e de mas conviccions, sentissiái la mendre asperitat del riban de betum que se debanava davant ieu. A la sortida del vilatge, en davalant la corba escura de la rota, aviái pas encara identificat la forma dins la convexitat de la rota, en capval del castèl d'aiga. La forma que se precisava veniá fin finala unason nivèl, èra sortida de l'ombra. Ai fintat l'oval de sa cara, ai vist un aire indefinible jós los pels regdes un pauc descofats. Èra plan facha, vestida d'una dodona que li tombava fòrt plan. N'ai pas pogut m'empachar de pensar, dins un liuç qu'èra èla, coma una evidencia. Degun i aviá pas encara pensat : èra la Delfina, perduda encara mas que tornava pasmens, gaireben cinq ans après sa disparicion. Perqué ara ? Cossí èra possible ? Tot aquò èra pas brica important de tant que l'idea s'impausava dins mon esperit. Lo fach èra sonque una evidencia, per causa d'aquèl agach estranh que me venguèt, una evidencia com'un crit mut que me sanglacèt sulpic.
La dròlla de Canhac de las Minas èra tornada. O puslèu, la dròlla de Canhac èra tornada de las minas. Aviá degut tombar dins un trauc doblidat d'aqueste activitat industriala. Digun sabiá pas se o aviá fach tota sola o « ajudada » per qualqu'un mai. E demorava ailà dempuèi, entraucada quala que ne sià la causa. E ne seriá pas jamai sortida fins a ara. Perqué seriá estada destraucada uèi ? Perqué a la mitat d'un procès mediatizat de los bèls ?
Per causa d'una deformacion del temps o de l'espaci, o quicòm aital. Aquò seriá una explicacion coma lo cinema nos ne servís plan sovent... aquò rai dusqua a n'èsser coflats. Mas l'istòria d'aquela femnòta es tant comentada ara, e descricha de pertot, que tot aquò a pres una vertadièra consisténcia. Ne soi pas ninòi e o caldriá benlèu pas clamar suls teulats…
Aquò me faguèt pensar al gat de Schrödinger. Aquel paire fondator de la mecanica qüantica aviá imaginat un dispositiu per explicar çò qu'èra un estat qüantic, una possibilitat indefinida d'existir o d'existir pas. Aviá imaginat un gat embarrat dins una gàbia pesuca e opaca, d'ont podiá pas provenir cap de son. Lo contengut d'aquela gàbia èra religat a un dispositiu podent far perir sulcòp l'animal o lo gardar en vida segon l'estat d'una certana particula subatomica. L'indeterminacion de l'estat qüantic d'aquela particula fasiá que lo gat èra de facto exactament mièg mòrt e mièg viu sens que cap d'observator pòsca ne decidir autrament qu'en dubrissent la gàbia, descobrissent lo gat mòrt (o viu), çò que fariá sulcòp pèrdre a la particula tota realitat. Èra lo problèma famós de la mesura que avaliga la natura del fach observat.
Quand un còs es pas retrobat, es com' aquel gat. Normalamant, sens considerar rès d'autre qu'aquel fach, un còs qu'es pas tornat, ne mòrt ne viu, se vèsem pas qu'aquò, una persona desapareguda, sens altra consideracion, qüanticament, aquela persona deuriá èsser considerada mièg viva e mièg mòrta a l'encòp. O benlèu seriá mai que la mitat mòrta, èssent consideradas las circonstancias ? Mas qual que siá lo ratio, emai foguèsse d'una possibilitat de vida contra mila de mòrt, se demorèm dins las tubas negras de la vertat vertadièira, i aurà totjorn aquela possibilitat, de tornar veire la dròlla de Canhac. Los crestians la porian imaginar encapelada dins un vestit de lum, mas aquela possibilitat es un sòm que tot un cadun volriá far, supausi.
Es un pauc lo meteis tremolament qu'ai sentit a las Assisas del tribunal d'Albi, ont soi anat un jorn d'aquela setmana. L'excitacion crèissiá del temps que la jornada passava, demest los que s'afanan en sortissent de l'audiéncia del matin per se retrobar sulcòp dins la fila d'espèra de la tantosada. Quitament a la barra ont las personas eran tengudas de parlar sens vergonha e sens crenta, de jurar de dire la vertat, tota la vertat, mas sonque la vertat. Un còp lo silenci fach dins la sala, aqueles devian tornar far lor declaracion sens cambiar una virgula, se remembrar las circonstàncias d'aquel jorn funèst. Quicòm foguèt ? Quicòm foguèt pas ? Cossí e quora fogueron fachas lors observacions... Una causa es segura, tots e totes s'atissavan de capitar pas a saupre. D'unes s'encanissavan en afortissent çò qu'aviá plan pogut se passar. Que s'èra debanat, aquò fa cinq ans, qualques jorns abans Nadal ?
Ièu tanben, aviái pas lo drech de saupre. E ça que la, veniái de passar davant aquela treva estranha que pujava la còsta coma se res foguèt, coma se los cinc ans passats foguèsson pas qu’una pausa dins una passa tròp longa. Sens me’n mainar, alentiguèri. La motò ronflava encara, mas dins mon cap tot èra vengut fòrça pus lent. Aviái pas vist sos uèlhs. Mas sabiái, sentissiái que fintava pas degun. Èra pas tornada per nautres, los vivents. Tanlèu despassada, aviái revirat lo cap. Èra un pauc caluc, un pauc dangierós. Mas me lo caliá far, a tot perdre ! La siloeta èra ja tornada dins l’ombra. Coma s'aviá pas jamai existida. Coma se foguèt estada una illusion.
Aquela imatge me pivelava. D’aquí enlà, me soveniái d'aquel moment. Dins mons sòmis, las nuèchs seguentas, fasiái pas qu'un centenat de mètres. La ròda arrièra patinava e fasiái mièg torn. Tornavi montar la còsta. Mas cada còp, quand arribavi al luòc ont aviái vista la dròlla… i aviá pas degun. Pas res. Sonque l'aura que bolegava las brancas darrièr lo valat. Plan sovent lo sòmi s'arrestava aquí. Mas un còp aguèri l'idèa de copar lo motor. Alara, foguèt pas lo silenci que trapèri, mas un autre bruch, quicòm com'un fregadís. Coma de pès sus de grava. Aquò veniá pas de la rota. Veniá de mai luènh, en bas. Soi pas jamai estat supersticiós, mas ça que la, aquela idèa me veniá sulpic. Una conviccion s'impausava, sens passar pel rasonament. Las minas. Las galariás. Los traucs que se coneisson pas totes. Los qu'eran tampats, doblidats, o simplament pas repertoriats. E se foguèt aquò ? S'aviá pas continuat sus la rota ? S'aviá presa un travèrs ? Repreniái la motò, fòrça doçament. Seguissiái lo camin que menava cap al bòsc. De nuèch, lo luòc es pas lo meteis… Es un autre monde. Un endrech que sembla esperar quicòm. Daissavi la motò al ras del camin. Lo bòsc èra aquí, negre e sorna, coma una promessa escura. Pas un alen de vent, ara…
Vesiái quicòm. Pas ela. Mas una mena de trauc dins la tèrra, a qualques mètres de l'aurièra del bòsc. Un trauc qu'èra pas aquí dins mon sovenir. O benlèu foguèt, mas i aviái pas jamai fach atencion. Un simple clòt, coma n'i a dins aquel país de minas. Mas aquí lo terren èra coma s'aviá estat bolegat. E, çò pus estranh, semblava pas un esfondrament. Puslèu… una sortida. Me sarrava doçament... Lo còr tustava dins lo pitre a cada pas. Sortiguèri lo telefonèt, per far lo lum, que tremolèt. E foguèt aquí que l’ai vista. Pas coma sus la rota. Sonque una man. Una man negra de tèrra, pausada a la broa del trauc, coma per se tirar fòra. Los dets èran longs e prims, cobèrts d’una mena de polsa escura. Coma de cendres. Èri petrificat. La man bolegava. Los dets fregavan leugièrament la tèrra. Coma se cercavan a palpas. Volguèri cridar. Bramar son nom. Mas res sortiguèt pas : aviái la garganta seca, barrada.
E puèi, pas res pus. Une disparicion, òc. Mas de las mai presentas : aquel sòmi tornava. Ara sabiái… La question èra pas pus de saber se foguèt viva o mòrta. Èra endacòm per ièu. Lo pus terrible èra pas mai la disparicion d'aquela dròlla. Èra pas mai lo procès de son òme, nimai los racontes que cambiavan cada jorn. Non. Çò que me venguèt aprèp aquelas nuèchs, l'evidéncia que tafurava mon esperit, èra que se la dròlla tornava aquí dins nòstres caps… Alara èra pas sola. D'autres dròllas avian benlèu degut far aquel
voiatge, abans de se tirar de pels passes.
D'ara endavant, dins lo silenci espés del bòsc, ausissiái tornarmai aquel fregadís. Pas a costat de ièu. Mai luènh. Coma una responsa.
Belibaston
